Amenceres tardíos, sono e saúde: que di a evidencia

Cando se fala de amenceres tardíos en Galicia, adoita mesturarse todo: o horario de verán, o fuso horario e o sono. Convén separalos. Aquí imos ao que hai investigado sobre o desfase entre o reloxo solar (o que marca a posición do sol) e o reloxo social (o que marca o horario oficial, con ou sen cambio estacional), e sobre a súa relación coa saúde. Non todo o que circula ten o mesmo respaldo, así que distinguimos o que está medido do que segue sendo hipótese.

Que é o desfase entre o reloxo solar e o social

Cando o horario oficial non coincide co movemento do sol, o corpo recibe sinais de luz que non casan coas horas do reloxo: amencer e anoitecer chegan máis tarde do que marcaría a posición xeográfica real. Este desaxuste chámase habitualmente “jet lag social”, porque produce un efecto parecido ao de cambiar de fuso horario sen viaxar. A cuestión que interesa aquí é se ese desfase ten consecuencias medibles no sono e, a partir de aí, na saúde.

O estudo máis próximo a Galicia: Lugo fronte a Coimbra

O traballo que mellor achega datos dunha zona comparable á nosa é o de Bonmatí-Carrión e equipo, publicado en 2022 en Biology. Compararon poboación de Lugo, Ponferrada e Huelva (España occidental) coa de Coimbra (Portugal), que usa a hora GMT/Europa-Lisboa. É importante coñecer quen participou: persoas maiores e xubiladas, de preto de 72 anos de media, sen traballo remunerado, o que limita canto se pode extrapolar a poboación activa ou a nenos e adolescentes, cuxos horarios escolares e laborais introducen outras presións.

O resultado principal non foi que unha poboación durmise menos ca outra: ambas as mostras durmiron dentro do rango recomendado para a súa idade, entre 7 e 8 horas. A diferenza apareceu noutro plano, o da robustez do ritmo circadiano —medida a través de indicadores como a estabilidade interdiaria e a amplitude relativa—, que foi maior en Portugal, especialmente entre semana. En España occidental detectouse maior desincronización. Ademais, unha vez corrixidos os horarios a GMT+0, as comidas tiveron lugar máis tarde en España ca en Portugal.

É un estudo pequeno (91 participantes en Lugo) e cunha mostra moi específica en idade e situación laboral. Non permite afirmar que o horario de verán ou o fuso horario causen enfermidade; si mostra que, nunha poboación real da zona, os marcadores de ritmo circadiano diverxen entre os dous lados da fronteira horaria, aínda que a cantidade de sono durmido fose similar.

O que din os datos dos Estados Unidos

A evidencia máis citada sobre luz vespertina e sono vén doutro contexto: o traballo de Giuntella e Mazzonna (2019), publicado no Journal of Health Economics, que aproveita as fronteiras de fuso horario dentro dos Estados Unidos como experimento natural. O seu achado central: unha hora extra de luz natural pola tarde reduce a duración do sono en 19 minutos de media e aumenta a probabilidade de reportar sono insuficiente. O estudo tamén atopa asociacións con obesidade, diabetes, enfermidades cardiovasculares e cancro de mama, ademais de con ingresos per cápita.

Hai que ser claros co alcance: son datos dos Estados Unidos, cun deseño baseado en descontinuidade de fronteiras de fuso e fontes coma o CDC e o censo estadounidense. As asociacións con saúde son correlacionais, non demostran causalidade directa nin foron replicadas en poboación galega ou portuguesa. Serven como indicio de que máis luz vespertina se asocia a menos sono nun contexto concreto, non como proba definitiva aplicable a calquera lugar.

As posicións das sociedades médicas e o caso español

A Academia Americana de Medicina do Sono (AASM) publicou en 2020 unha declaración de postura clara: pide abolir os cambios de hora estacionais a favor dun horario estándar fixo durante todo o ano. Un matiz importante que a propia AASM recoñece: os efectos crónicos de manter o horario de verán de forma permanente non están ben estudados. É dicir, a academia defende o horario estándar (equivalente ao inverno), pero admite que faltan datos sobre que pasaría se se fixase o horario de verán para sempre.

No caso español, a Sociedade Española de Sueño (SES) manifestouse en 2018 a favor de que o último cambio de hora fose definitivo e de manter despois, de forma permanente, o horario de inverno (GMT+1). É importante non tergiversar isto: a SES non pide o fuso GMT (o de Portugal e Canarias), pide GMT+1 permanente, que segue sendo un fuso adiantado respecto ao solar en boa parte do territorio. Aínda así, o seu argumento sinala na mesma dirección que a defensa do fuso GMT: evitar que se fixe o horario de verán todo o ano, porque, segundo os seus propios cálculos, con verán permanente en varias cidades españolas o amencer non chegaría antes das 9:30 en inverno, mentres que en verán o solpor non se produciría ata as 22:00.

Que non sabemos

A evidencia dispoñible é parcial e conviña dicilo con claridade. Non hai estudos específicos sobre a poboación galega en xeral —o traballo sobre Lugo, Ponferrada e Huelva cinguiuse a persoas maiores e xubiladas, de preto de 72 anos de media, presuntamente sen traballo remunerado—. Non hai datos que midan directamente en Galicia os efectos en saúde que Giuntella e Mazzonna atoparon nos Estados Unidos; eses achados son doutro país, doutro sistema sanitario e doutras condicións sociais. Tampouco está claro, segundo recoñece a propia AASM, que pasaría a longo prazo cun horario de verán permanente, opción que en todo caso non é a que defende este medio. O que si mostran os datos dispoñibles é que existe un desfase medible entre reloxo solar e social nesta zona, que sociedades médicas de referencia piden acabar cos cambios estacionais, e que a discusión sobre cal debe ser o horario fixo —inverno, verán ou GMT— segue aberta e merece basearse en datos, non en intuicións.